Ngày xưa, sứ thần Việt đi sứ phương Bắc bằng đường bộ lẫn đường sông, mỗi chuyến kéo dài nhiều tháng, có chuyến đi về mất hơn một năm. Dọc đường họ làm thơ, ghi chép phong tục, núi sông, và gặp gỡ sứ thần nhiều nước khác. Những người như Phùng Khắc Khoan, Lê Quý Đôn, Nguyễn Du đều để lại tác phẩm từ những chuyến đi đó, góp nên một dòng văn chương du hành đặc biệt của người Việt.
Chào bạn, đây là Nhà Du Hành. Sau những chuyến đi của người phương xa, tập này mình kể về những nhà du hành của chính đất nước mình. Họ không đi vì phiêu lưu mà vì việc nước, nhưng hành trình của họ dài, gian nan, và để lại những trang viết rất đáng đọc. Mình chỉ kể những gì chắc chắn, chỗ nào là giai thoại sẽ nói rõ.
Đi sứ là một hành trình dài thế nào?
Trong nhiều thế kỷ, các triều đại Việt Nam định kỳ cử sứ đoàn sang phương Bắc. Sứ đoàn gồm chánh sứ, phó sứ và nhiều người đi theo, mang theo lễ vật, thư từ.
Hành trình đi từ kinh đô, qua vùng biên giới phía bắc, rồi đi tiếp bằng đường bộ và thuyền trên những con sông lớn, qua nhiều tỉnh, đến kinh đô phương Bắc. Đường dài hàng nghìn dặm, mỗi chuyến thường mất nhiều tháng, cả đi lẫn về có khi hơn một năm.
Đây không phải chuyến đi nhẹ nhàng: thời tiết khắc nghiệt, mùa đông giá rét mà người phương Nam không quen, bệnh tật, và nỗi nhớ nhà. Không ít sứ thần đã ốm, thậm chí mất trên đường.
Chính trong hoàn cảnh ấy, thơ văn đi sứ ra đời: những bài thơ viết ở bến sông, ở trạm nghỉ, khi qua một danh thắng, khi nhớ quê.
Phùng Khắc Khoan và cuộc gặp sứ thần Triều Tiên
Phùng Khắc Khoan, người dân gian quen gọi là Trạng Bùng, đi sứ nhà Minh cuối thế kỷ mười sáu. Ở kinh đô phương Bắc, ông gặp sứ thần Triều Tiên là Lý Toái Quang, và hai người xướng hoạ thơ với nhau.
Những bài thơ xướng hoạ đó được ghi lại ở cả hai phía, trở thành một kỷ niệm đẹp về giao lưu văn hoá giữa hai nước cùng dùng chữ Hán, gặp nhau ở một nơi xa cả hai quê hương.
Dân gian còn kể rằng Phùng Khắc Khoan mang giống ngô từ phương Bắc về trồng ở quê nhà. Đây là truyền thuyết được nhiều người biết, nhưng nên hiểu đó là chuyện kể dân gian chứ không phải sự kiện được ghi chép chắc chắn.
Với người du hành hôm nay, cuộc gặp của ông nhắc một điều quen thuộc: những người xa quê gặp nhau ở đất khách thường dễ thành bạn.
Lê Quý Đôn và Bắc sứ thông lục
Lê Quý Đôn là một trong những học giả uyên bác nhất của Việt Nam thời Lê. Ông được cử làm phó sứ sang nhà Thanh vào khoảng năm một nghìn bảy trăm sáu mươi, và chuyến đi kéo dài khoảng hai năm.
Từ chuyến đi đó, ông để lại tác phẩm Bắc sứ thông lục, ghi chép về hành trình và những việc liên quan đến sứ đoàn. Đây là kiểu tư liệu quý giúp người sau hiểu một chuyến đi sứ diễn ra thế nào.
Lê Quý Đôn là người ham ghi chép. Cả cuộc đời ông để lại rất nhiều sách về lịch sử, địa lý, văn hoá. Chuyến đi sứ là một phần trong con đường học vấn rộng mở của ông.
Ông là ví dụ cho kiểu nhà du hành học giả: đi để quan sát, so sánh, học hỏi, rồi về ghi lại cho đời sau.
Nguyễn Du và Bắc hành tạp lục
Nguyễn Du, tác giả Truyện Kiều, được cử làm chánh sứ sang nhà Thanh năm một nghìn tám trăm mười ba. Trên đường đi, ông viết nhiều bài thơ chữ Hán, sau được tập hợp thành Bắc hành tạp lục.
Thơ trong tập này không chỉ là thơ cảnh. Ông viết về những di tích, những nhân vật lịch sử ông đi qua, và đặc biệt là những cảnh đời khổ cực của người dân thường ông gặp trên đường.
Đọc Bắc hành tạp lục, ta thấy một nhà du hành có trái tim nhạy cảm: đi qua những nơi lộng lẫy mà vẫn nhìn thấy người ăn xin bên đường, người hát rong già nua.
Đó là một bài học đẹp cho người đi xa hôm nay: hãy nhìn cả những phận người bình thường, không chỉ những danh lam thắng cảnh.
Dòng văn chương đi sứ và người du hành hôm nay
Ngoài những tên tuổi kể trên, nhiều sứ thần khác qua các thời cũng để lại thơ văn, ghi chép. Có những giai thoại nổi tiếng như chuyện Mạc Đĩnh Chi đối đáp ở triều Nguyên, được kể lại nhiều đời, nhưng phần lớn nên hiểu là giai thoại dân gian.
Gộp lại, thơ văn đi sứ là một dòng du ký đặc biệt của văn học Việt Nam: viết bằng chữ Hán, trên một hành trình dài, mang tâm thế của người đại diện cho đất nước mình ở nơi xa.
Những trang viết đó cho thấy người Việt xưa cũng là những nhà du hành, cũng nhớ nhà, cũng tò mò, cũng ghi chép, cũng cảm động trước những gì gặp trên đường.
Lần tới nếu bạn có dịp đọc một tập thơ đi sứ, hãy đọc như đọc nhật ký hành trình của một người đi đường dài, cách mình vài thế kỷ.
Câu hỏi thường gặp
Sứ thần Việt Nam ngày xưa đi sứ mất bao lâu?
Mỗi chuyến đi sứ phương Bắc thường kéo dài nhiều tháng, cả đi lẫn về có khi hơn một năm, vì đường dài và đi bằng cả đường bộ lẫn đường sông.
Phùng Khắc Khoan gặp sứ thần nước nào khi đi sứ?
Ông gặp sứ thần Triều Tiên Lý Toái Quang ở kinh đô nhà Minh, hai người xướng hoạ thơ với nhau, được ghi lại như một kỷ niệm giao lưu văn hoá.
Bắc hành tạp lục là của ai?
Bắc hành tạp lục là tập thơ chữ Hán của Nguyễn Du, viết trong chuyến đi sứ sang nhà Thanh năm một nghìn tám trăm mười ba khi ông làm chánh sứ.
Lê Quý Đôn đi sứ năm nào?
Lê Quý Đôn được cử làm phó sứ sang nhà Thanh vào khoảng năm một nghìn bảy trăm sáu mươi, chuyến đi kéo dài khoảng hai năm, và ông để lại tác phẩm Bắc sứ thông lục.
Chuyện Phùng Khắc Khoan mang giống ngô về có thật không?
Đây là truyền thuyết dân gian được nhiều người biết, nhưng không phải sự kiện được ghi chép chắc chắn. Nên hiểu đó là chuyện kể để tôn vinh ông.
