Chuyến đi vòng quanh Trái Đất đầu tiên bắt đầu năm một nghìn năm trăm mười chín, khi Magellan, một nhà hàng hải người Bồ Đào Nha phục vụ vua Tây Ban Nha, dẫn năm con tàu đi về phía tây để tìm đường đến quần đảo Hương Liệu. Đoàn vượt qua eo biển ở cực nam châu Mỹ, băng qua Thái Bình Dương trong đói khát, Magellan tử trận ở Philippines, và cuối cùng chỉ một con tàu do Elcano chỉ huy về đến Tây Ban Nha năm một nghìn năm trăm hai mươi hai.
Chào bạn, đây là Nhà Du Hành. Tập này là chuyến đi dài nhất trong mảng lịch sử của chúng ta, ba năm trên biển. Nó không phải câu chuyện vinh quang đơn giản, mà là câu chuyện của sự liều lĩnh, chia rẽ, cái chết và một con tàu tơi tả trở về. Mình kể theo những gì sử liệu ghi lại, phần lớn từ nhật ký của một người trong đoàn.
Mục đích: tìm đường về phía tây đến xứ gia vị
Đầu thế kỷ mười sáu, gia vị như đinh hương, nhục đậu khấu từ quần đảo Hương Liệu, nay thuộc Indonesia, quý như vàng ở châu Âu. Bồ Đào Nha đang kiểm soát con đường đi về phía đông vòng qua châu Phi.
Magellan thuyết phục vua Tây Ban Nha rằng có thể đến xứ gia vị bằng cách đi về phía tây, vòng qua châu Mỹ. Ông được giao năm con tàu và một thuỷ thủ đoàn khoảng hơn hai trăm người, con số chính xác các nguồn ghi hơi khác nhau.
Tháng chín năm một nghìn năm trăm mười chín, đoàn tàu rời cảng ở miền nam Tây Ban Nha. Không ai trên tàu biết chắc con đường phía trước dài bao nhiêu.
Trong đoàn có Antonio Pigafetta, một người Ý đi theo và ghi nhật ký. Phần lớn những gì ta biết hôm nay đến từ cuốn nhật ký này.
Chia rẽ, mất tàu và eo biển phía nam
Đoàn đi dọc bờ biển Nam Mỹ tìm lối đi sang biển bên kia. Mùa đông phương nam đến, họ phải dừng lại nhiều tháng. Trong lúc đó đã có một cuộc nổi loạn của một số thuyền trưởng, bị Magellan dập tắt bằng tay sắt.
Một con tàu bị đắm khi đi thám thính. Khi cuối cùng tìm được lối vào eo biển ở cực nam lục địa, một con tàu khác bỏ đoàn, quay về Tây Ban Nha.
Đoàn mất hơn một tháng để luồn qua eo biển hẹp, quanh co, gió dữ, mà ngày nay mang tên Magellan. Ra khỏi eo biển, họ gặp một vùng biển rộng lớn, lúc đó yên ả, và Magellan đặt tên là Thái Bình Dương.
Đó là một cái tên có phần trớ trêu, vì đại dương này không phải lúc nào cũng yên bình, và chặng tiếp theo sẽ là chặng khổ nhất.
Băng qua Thái Bình Dương trong đói khát
Không ai ngờ Thái Bình Dương rộng đến vậy. Đoàn đi suốt hơn ba tháng gần như không gặp đất liền có thể tiếp tế. Lương thực cạn, nước hôi.
Pigafetta ghi lại rằng họ phải ăn bánh quy đã mục nát lẫn sâu, ăn da bò bọc trên cột buồm sau khi ngâm nước biển, ăn mùn cưa, và chuột được mua bán với giá cao. Nhiều người chết vì bệnh mà ngày nay ta biết là bệnh scorbut do thiếu vitamin C.
Cuối cùng họ đến được những hòn đảo ở phía tây Thái Bình Dương, rồi tới quần đảo mà ngày nay là Philippines.
Chặng đường này nhắc người đi đường dài hôm nay một điều: đánh giá thấp khoảng cách và chuẩn bị thiếu là sai lầm có thể trả giá rất đắt.
Magellan tử trận và chặng về của Elcano
Ở Philippines, Magellan can thiệp vào xung đột giữa các thủ lĩnh địa phương. Tháng tư năm một nghìn năm trăm hai mươi mốt, ông tử trận trong trận đánh ở đảo Mactan, trước lực lượng của thủ lĩnh Lapulapu, người ngày nay được Philippines tôn vinh như một anh hùng.
Đoàn còn lại quá ít người để điều khiển ba con tàu, nên họ đốt một chiếc. Hai chiếc còn lại đến được quần đảo Hương Liệu và chất đầy gia vị.
Một chiếc cố quay về qua Thái Bình Dương nhưng bị bắt. Chiếc còn lại, con tàu Victoria do Juan Sebastián Elcano chỉ huy, đi về phía tây qua Ấn Độ Dương, vòng qua mũi cực nam châu Phi, tránh tàu Bồ Đào Nha.
Tháng chín năm một nghìn năm trăm hai mươi hai, Victoria về đến Tây Ban Nha với mười tám người, tơi tả nhưng chở đầy gia vị. Vòng quanh Trái Đất đã khép lại, gần ba năm sau ngày khởi hành.
Một ngày bị mất và những điều còn lại
Có một chi tiết rất hay trong nhật ký Pigafetta. Khi về gần đến nơi, ghé một hòn đảo, họ phát hiện ngày tháng mình ghi chép chậm hơn người trên đảo một ngày, dù Pigafetta ghi nhật ký rất cẩn thận.
Lý do là khi đi vòng quanh Trái Đất về phía tây, theo hướng mặt trời, họ đã trải qua ít hơn một ngày so với người ở yên một chỗ. Đây là một trong những trải nghiệm thực tế đầu tiên về điều mà sau này dẫn tới khái niệm đường đổi ngày.
Chuyến đi chứng minh rằng có thể đi vòng quanh Trái Đất bằng đường biển và Trái Đất lớn hơn nhiều người thời đó nghĩ. Nhưng cái giá là rất nhiều mạng người, cả của thuỷ thủ lẫn của những người dân ở những vùng đất họ đi qua.
Khi kể về các nhà du hành, ta nên nhớ cả hai mặt: sự dũng cảm khám phá và những hậu quả đi kèm. Đó là cách kể lịch sử công bằng.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người đầu tiên đi vòng quanh Trái Đất?
Đoàn thám hiểm do Magellan chỉ huy là đoàn đầu tiên hoàn thành chuyến đi vòng quanh Trái Đất, nhưng Magellan tử trận giữa đường. Con tàu Victoria do Juan Sebastián Elcano chỉ huy là con tàu đã về đến Tây Ban Nha năm một nghìn năm trăm hai mươi hai.
Magellan chết ở đâu?
Magellan tử trận năm một nghìn năm trăm hai mươi mốt trong trận đánh ở đảo Mactan thuộc Philippines ngày nay, trước lực lượng của thủ lĩnh Lapulapu.
Ai đặt tên cho Thái Bình Dương?
Magellan đặt tên cho đại dương này khi đoàn tàu ra khỏi eo biển phía nam châu Mỹ và gặp vùng biển yên ả, với ý nghĩa là biển yên bình.
Bao nhiêu người trở về sau chuyến đi của Magellan?
Khi con tàu Victoria về đến Tây Ban Nha có mười tám người, trong số khoảng hơn hai trăm người ra đi. Một số người khác về sau qua những con đường khác.
Vì sao đoàn Magellan bị mất một ngày?
Vì họ đi vòng quanh Trái Đất về phía tây theo hướng mặt trời, nên trải qua ít hơn một ngày so với người ở yên một chỗ. Trải nghiệm này góp phần cho hiểu biết về đường đổi ngày sau này.
