Marco Polo là một thương nhân người Venice, rời nhà năm một nghìn hai trăm bảy mươi mốt khi còn là chàng trai chừng mười bảy tuổi, đi cùng cha và chú sang phương Đông, sống nhiều năm ở triều đình của Hốt Tất Liệt rồi trở về quê năm một nghìn hai trăm chín mươi lăm. Cuốn sách kể lại hành trình đó làm cả châu Âu mơ về phương Đông, dù đến nay giới sử học vẫn còn tranh luận về một số chi tiết.
Chào bạn, đây là Nhà Du Hành. Từ tập này mình mở mảng những nhà du hành trong lịch sử. Mình sẽ cố kể đúng những gì sử sách ghi, và nói rõ chỗ nào là giai thoại, chỗ nào còn tranh cãi. Người đầu tiên, dĩ nhiên, là cái tên mà gần như ai cũng từng nghe: Marco Polo.
Một gia đình thương nhân thành Venice
Vào thế kỷ mười ba, Venice là một trong những thành phố buôn bán giàu có nhất châu Âu, sống nhờ con đường hàng hải nối với phương Đông. Gia đình Polo là thương nhân. Trước khi Marco lớn, cha ông là Niccolò và chú là Maffeo đã có một chuyến đi dài sang phương Đông và gặp Hốt Tất Liệt, vị đại hãn Mông Cổ cai trị Trung Hoa.
Khi hai anh em trở về, Marco đã là một thiếu niên. Chuyến đi thứ hai, họ mang theo cậu. Đó là năm một nghìn hai trăm bảy mươi mốt.
Thời đó, đế chế Mông Cổ trải rộng trên phần lớn châu Á, và chính sự rộng lớn đó làm cho những con đường bộ xuyên lục địa trở nên đi được hơn so với trước. Thương nhân có thể đi qua nhiều vùng đất dưới cùng một quyền lực.
Hãy nhớ rằng gia đình Polo đi vì buôn bán, không phải vì phiêu lưu. Cái nhìn của Marco trong sách là cái nhìn của một thương nhân: để ý hàng hoá, tiền tệ, đường sá, thành phố giàu có.
Hành trình đi và những năm ở triều Hốt Tất Liệt
Theo những gì cuốn sách kể, gia đình Polo đi qua vùng Trung Đông, qua Ba Tư, vượt những dãy núi cao ở Trung Á, băng qua sa mạc, mất khoảng ba bốn năm mới đến được triều đình của Hốt Tất Liệt.
Marco kể rằng ông được đại hãn quý mến, được giao đi làm việc ở nhiều vùng trong đế chế, và ông ở lại phương Đông khoảng mười bảy năm. Một số chi tiết, như việc ông nói từng cai quản một thành phố trong ba năm, bị nhiều nhà nghiên cứu nghi ngờ vì không thấy trong các nguồn khác.
Cuốn sách mô tả những điều làm người châu Âu thời đó kinh ngạc: tiền giấy được dùng rộng rãi, những hòn đá đen đốt cháy được mà ta biết là than đá, một hệ thống trạm ngựa chuyển thư khắp đế chế, những thành phố đông đúc giàu có hơn bất cứ nơi nào ở châu Âu.
Có một chi tiết gần gũi với người Việt: cuốn sách có một đoạn mô tả một vương quốc ở phương Nam mà ông gọi là Chamba, thường được các nhà nghiên cứu cho là Chăm Pa.
Đường về và cuốn sách viết trong tù
Theo lời kể, gia đình Polo trở về bằng đường biển, đi cùng đoàn hộ tống một công chúa Mông Cổ sang Ba Tư để kết hôn. Họ về đến Venice năm một nghìn hai trăm chín mươi lăm, sau khoảng hai mươi bốn năm xa nhà.
Vài năm sau, Venice có chiến tranh với Genoa, và Marco Polo bị bắt làm tù binh. Trong tù, ông gặp Rustichello da Pisa, một người viết truyện. Marco kể, Rustichello ghi lại. Cuốn sách ra đời từ đó, vào khoảng năm một nghìn hai trăm chín mươi tám.
Sách nhanh chóng được chép tay và dịch ra nhiều thứ tiếng. Vì được chép tay qua nhiều người, các bản khác nhau khá nhiều, có bản thêm, có bản bớt.
Marco Polo mất ở Venice năm một nghìn ba trăm hai mươi tư. Có một giai thoại kể rằng khi được khuyên rút lại những điều khó tin trong sách, ông nói mình chưa kể hết một nửa những gì đã thấy. Đó là giai thoại, không có gì chắc chắn.
Ông có thật sự đến Trung Hoa không?
Đây là câu hỏi được tranh luận nhiều. Một số người hoài nghi chỉ ra rằng cuốn sách không nhắc đến những thứ rất nổi bật như Vạn Lý Trường Thành hay thói quen uống trà, và các tư liệu Trung Hoa thời đó không ghi rõ tên ông.
Phía bên kia, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng sách có những mô tả chính xác về tiền giấy, về sản xuất muối, về các thành phố, mà khó có thể biết nếu chỉ nghe kể lại. Việc không nhắc đến một số điều có thể vì cách nhìn của một thương nhân, hoặc vì người chép bỏ sót.
Đa số giới sử học ngày nay nghiêng về việc ông đã thật sự đến phương Đông, nhưng vẫn coi một số chi tiết trong sách là phóng đại hoặc nghe kể lại.
Với người đi đường dài hôm nay, đây là bài học thú vị: một cuốn nhật ký hành trình, dù thật, vẫn luôn là cái nhìn của một người, có chỗ sáng chỗ tối.
Di sản và bài học cho người đi xa
Cuốn sách của Marco Polo làm thay đổi cách người châu Âu hình dung về phương Đông. Nhiều thế kỷ sau, Christopher Columbus có một bản sách này và ghi chú bên lề, cho thấy giấc mơ về một phương Đông giàu có vẫn còn sống mãnh liệt.
Với người đi đường dài, Marco Polo nhắc ta vài điều. Thứ nhất, chuyến đi dài nhất thường bắt đầu từ những người đi trước, như cha và chú đã mở đường cho ông.
Thứ hai, ghi chép quan trọng thế nào. Nếu không có cuộc gặp tình cờ trong tù với một người biết viết, có lẽ hành trình hai mươi bốn năm ấy đã chìm vào quên lãng.
Thứ ba, hãy đọc những câu chuyện du hành với đôi mắt vừa mơ mộng vừa tỉnh táo. Mỗi người kể chuyện đều chọn điều mình thấy đáng kể, kể cả chính chúng ta.
Câu hỏi thường gặp
Marco Polo đến Trung Quốc năm nào?
Theo cuốn sách của ông, gia đình Polo rời Venice năm một nghìn hai trăm bảy mươi mốt và mất khoảng ba bốn năm để đến được triều đình Hốt Tất Liệt. Mốc chính xác của từng chặng còn được bàn cãi vì chủ yếu dựa vào chính cuốn sách.
Cuốn sách của Marco Polo tên là gì?
Cuốn sách thường được gọi là Il Milione, hay được biết với những tên như Sách về những điều kỳ diệu của thế giới. Nó được Rustichello da Pisa ghi lại từ lời kể của Marco Polo khi cả hai ở trong tù tại Genoa.
Marco Polo có ghé Việt Nam không?
Cuốn sách có một đoạn mô tả vương quốc mà ông gọi là Chamba, thường được cho là Chăm Pa ở vùng duyên hải miền Trung ngày nay. Mức độ chi tiết và việc ông ghé thật đến đâu vẫn là chủ đề nghiên cứu.
Vì sao có người nghi ngờ Marco Polo không đến Trung Quốc?
Vì sách không nhắc đến một số điều rất nổi bật như Vạn Lý Trường Thành hay việc uống trà, và tư liệu Trung Hoa thời đó không ghi rõ tên ông. Tuy vậy, đa số nhà sử học ngày nay vẫn cho rằng ông đã đến.
Marco Polo đi bao lâu mới về nhà?
Khoảng hai mươi bốn năm, từ năm một nghìn hai trăm bảy mươi mốt đến năm một nghìn hai trăm chín mươi lăm, trong đó phần lớn thời gian ông ở phương Đông.
