Ibn Battuta là một học giả về luật Hồi giáo, sinh năm một nghìn ba trăm lẻ bốn ở Tangier, nay thuộc Ma Rốc. Năm hai mươi mốt tuổi, ông rời nhà để đi hành hương đến Mecca, và từ đó đi suốt gần ba mươi năm qua Bắc Phi, Trung Đông, bờ biển Đông Phi, Trung Á, Ấn Độ, quần đảo Maldives và xa hơn nữa. Nhiều nhà nghiên cứu ước tính quãng đường ông đi dài hơn hẳn so với Marco Polo.
Chào bạn, đây là Nhà Du Hành. Nếu Marco Polo nổi tiếng ở phương Tây, thì Ibn Battuta là cái tên mà ai đi đường dài cũng nên biết. Câu chuyện của ông là câu chuyện của một chàng trai đi hành hương rồi không về nhà suốt gần ba thập kỷ.
Từ chuyến hành hương đến cả cuộc đời trên đường
Năm một nghìn ba trăm hai mươi lăm, Ibn Battuta một mình rời Tangier, đi về phía đông để hành hương đến Mecca, một bổn phận quan trọng của người theo đạo Hồi. Ông kể lại rằng mình rời cha mẹ với nỗi buồn lớn, như chim rời tổ.
Trên đường, ông nhập vào những đoàn người hành hương và đoàn buôn, đi qua Bắc Phi, đến Ai Cập, qua vùng Levant. Ông hoàn thành chuyến hành hương, nhưng thay vì về nhà, ông quyết định đi tiếp.
Có một điều làm hành trình của ông khác thường: phần lớn thế giới mà ông đi qua là thế giới Hồi giáo thời đó, nơi một học giả luật như ông được kính trọng, được mời ở lại, có khi được giao chức vụ. Kiến thức của ông chính là tấm hộ chiếu.
Ông thường xuyên được các vị vua chúa đón tiếp và tặng quà. Đó vừa là may mắn, vừa là cách ông xoay xở chi phí cho một hành trình dài đến vậy.
Những vùng đất ông đã qua
Theo cuốn sách kể lại, ông đi qua Iraq, Ba Tư, xuống bờ biển Đông Phi, đến những thành phố buôn bán nằm dọc bờ Ấn Độ Dương. Ông lên Tiểu Á, đi qua vùng thảo nguyên rộng lớn phía bắc biển Đen, rồi vượt qua Trung Á.
Ông đến Ấn Độ và ở lại nhiều năm ở Delhi, dưới triều vua Muhammad bin Tughluq, làm thẩm phán. Đó là giai đoạn ông giàu có nhưng cũng đầy hiểm nguy, vì vị vua này nổi tiếng thất thường.
Ông được cử đi sứ sang Trung Hoa, nhưng chuyến đi gặp nạn. Ông lưu lạc, đến quần đảo Maldives và làm thẩm phán ở đó một thời gian, rồi tiếp tục đi qua Sri Lanka, Bengal, vùng Đông Nam Á hải đảo, và theo lời kể của ông thì đến cả Trung Hoa.
Sau khi về Ma Rốc, ông còn đi sang vùng Andalus ở bán đảo Iberia, và băng qua sa mạc Sahara đến đế quốc Mali ở Tây Phi.
Cuốn Rihla và những tranh luận
Khi Ibn Battuta trở về hẳn Ma Rốc, quốc vương Abu Inan Faris lệnh cho học giả Ibn Juzayy ghi lại câu chuyện của ông. Kết quả là cuốn sách thường được gọi tắt là Rihla, có nghĩa là hành trình, hoàn thành vào những năm một nghìn ba trăm năm mươi.
Rihla là kho tư liệu quý về thế giới Hồi giáo thế kỷ mười bốn: phong tục, ẩm thực, tôn giáo, chính trị, đời sống thường ngày ở rất nhiều nơi. Nhiều điều ông ghi lại không có ở nguồn nào khác.
Nhưng giống Marco Polo, có những phần bị nghi ngờ. Một số nhà nghiên cứu cho rằng vài đoạn, nhất là về Trung Hoa và vài vùng phía bắc, có thể dựa vào lời người khác kể hoặc mượn từ sách của người đi trước. Người ghi chép Ibn Juzayy cũng có thể đã thêm thắt.
Cuốn Rihla ít được biết ở châu Âu suốt nhiều thế kỷ, chỉ được dịch rộng rãi từ thế kỷ mười chín. Ngày nay, tên Ibn Battuta được đặt cho nhiều nơi, và hành trình của ông được nghiên cứu khắp thế giới.
Đường dài thời trung cổ: gian khổ thật sự
Hành trình của Ibn Battuta không lãng mạn như ta tưởng. Ông kể về cướp đường, bệnh tật, đắm thuyền, có lúc suýt mất mạng. Ông mất người thân, mất của cải, có những lần phải bắt đầu lại từ đầu.
Ông lập gia đình ở nhiều nơi trên đường đi và có con, rồi lại ra đi. Đây là một mặt của câu chuyện mà người đọc ngày nay có thể thấy khó hiểu, nhưng cần đặt trong bối cảnh thời đó.
Khi trở về Ma Rốc, ông biết tin cha mẹ đã mất. Đó là cái giá của gần ba mươi năm trên đường, một điều mà mọi người đi xa đều nên nghĩ đến.
Năm mất chính xác của ông còn chưa thống nhất, thường được cho là cuối những năm một nghìn ba trăm sáu mươi.
Ibn Battuta nói gì với người đi đường dài hôm nay?
Ông cho thấy sức mạnh của một kỹ năng mang theo được. Kiến thức luật học giúp ông được đón nhận ở khắp nơi. Người đi đường dài hôm nay cũng vậy: một nghề có thể làm ở bất cứ đâu là thứ giúp bạn đi lâu hơn.
Ông cho thấy giá trị của việc đi theo những dòng người: đoàn hành hương, đoàn buôn. Không ai đi đường dài một mình hoàn toàn, ngay cả người du hành vĩ đại nhất.
Ông cũng nhắc rằng chuyến đi dài nhất vẫn có cái giá với những người ở nhà. Lên đường thì dễ, trở về và gặp lại những gì đã thay đổi mới khó.
Và như Marco Polo, ông cho thấy rằng nếu không có người ghi chép, có lẽ cả hành trình đã mất. Hãy viết lại chuyến đi của bạn, dù chỉ vài dòng mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Ibn Battuta sinh năm nào, ở đâu?
Ông sinh năm một nghìn ba trăm lẻ bốn tại Tangier, thành phố nay thuộc Ma Rốc ở Bắc Phi.
Ibn Battuta đi trong bao lâu?
Khoảng gần ba mươi năm, bắt đầu từ năm một nghìn ba trăm hai mươi lăm với chuyến hành hương đến Mecca, sau đó đi tiếp qua nhiều vùng ở châu Phi, châu Á.
Cuốn sách của Ibn Battuta tên là gì?
Cuốn sách thường được gọi là Rihla, nghĩa là hành trình, do học giả Ibn Juzayy ghi lại theo lệnh của quốc vương Ma Rốc Abu Inan Faris vào những năm một nghìn ba trăm năm mươi.
Ibn Battuta và Marco Polo ai đi xa hơn?
Nhiều nhà nghiên cứu ước tính quãng đường của Ibn Battuta dài hơn hẳn Marco Polo. Tuy vậy, cả hai cuốn sách đều có những đoạn bị nghi ngờ nên con số chỉ mang tính ước lượng.
Ibn Battuta có thật sự đến Trung Quốc không?
Đây là điểm còn tranh luận. Một số nhà nghiên cứu cho rằng đoạn về Trung Hoa có thể dựa vào lời kể của người khác, trong khi những người khác cho rằng ông đã đến ít nhất các cảng phía nam.
