Huyền Trang là một nhà sư đời Đường ở Trung Hoa. Khoảng năm sáu trăm hai mươi chín, ông lặng lẽ rời kinh đô Trường An, đi bộ sang Ấn Độ để tìm những bản kinh gốc, học nhiều năm ở trung tâm Phật học Nalanda, rồi trở về năm sáu trăm bốn mươi lăm mang theo hàng trăm bộ kinh. Hành trình có thật ấy về sau trở thành nguồn cảm hứng cho tiểu thuyết Tây Du Ký, ra đời gần chín thế kỷ sau.
Chào bạn, đây là Nhà Du Hành. Hầu như người Việt nào cũng biết Đường Tăng qua phim Tây Du Ký, với Tôn Ngộ Không và tám mươi mốt kiếp nạn. Nhưng đằng sau câu chuyện thần thoại đó là một con người thật, đi một hành trình thật, gian nan không kém. Tập này mình kể về Huyền Trang ngoài đời, ở góc độ một nhà du hành.
Vì sao một nhà sư phải lên đường?
Vào thời của Huyền Trang, kinh Phật ở Trung Hoa đã được dịch từ nhiều nguồn, qua nhiều đời, và có những chỗ không thống nhất. Là người ham học, ông thấy cần đến tận nơi Phật giáo ra đời để tìm những văn bản gốc và học với những bậc thầy ở đó.
Có một trở ngại lớn: triều đình nhà Đường lúc đó không cho phép người dân tự ý rời khỏi biên giới. Huyền Trang xin phép nhưng không được. Ông quyết định đi dù không có phép.
Đây là một chi tiết thú vị: hành trình được kể như một cuộc thỉnh kinh chính thức trong tiểu thuyết, thật ra lại bắt đầu như một cuộc ra đi lén lút.
Năm khởi hành thường được ghi là khoảng sáu trăm hai mươi chín, có tài liệu ghi sớm hơn đôi chút.
Vượt sa mạc và những dãy núi
Ra khỏi biên giới, Huyền Trang phải vượt qua vùng sa mạc mênh mông. Theo lời kể còn lại, có lúc ông làm đổ túi nước và đi nhiều ngày gần như không có nước, suýt chết trước khi tìm được nguồn nước.
Ông đến vương quốc Cao Xương, một vương quốc ốc đảo trên con đường tơ lụa. Vua ở đây rất quý ông, muốn giữ ông ở lại, nhưng ông quyết đi tiếp. Cuối cùng nhà vua giúp đỡ ông lương thực, người hầu, thư giới thiệu với các nước trên đường.
Ông vượt qua những dãy núi cao ở Trung Á, nơi có những đèo phủ băng, nhiều người trong đoàn chết vì lạnh. Ông đi qua những vùng đất ngày nay thuộc Trung Á và Afghanistan, ghi lại những thành phố, chùa chiền, phong tục.
Hành trình ấy cho thấy một điều mà người đi đường dài hôm nay vẫn thấy: những người tốt dọc đường, như vua Cao Xương, quyết định chuyến đi có thành hay không.
Những năm ở Ấn Độ và Nalanda
Đến Ấn Độ, Huyền Trang đi qua nhiều nơi gắn với cuộc đời Đức Phật, rồi dừng lại học ở Nalanda, một trung tâm học thuật Phật giáo lớn thời đó, nơi có hàng nghìn tăng sinh.
Ông học với vị cao tăng Giới Hiền, người đứng đầu Nalanda lúc bấy giờ, và trở thành một học giả được kính trọng. Ông còn đi nhiều vùng khác của Ấn Độ, tranh luận với các học giả, được vua Giới Nhật, một vị vua lớn ở miền bắc Ấn Độ, tiếp đón trọng thể.
Ông ở Ấn Độ nhiều năm, học tiếng Phạn và sưu tầm kinh điển. Đến khi quyết định trở về, ông đã là một trong những người hiểu biết sâu nhất về Phật học thời đó.
Với người đi đường dài, đây là một mô hình rất đáng nghĩ: đi để học, ở đủ lâu để thật sự hiểu, chứ không chỉ ghé qua.
Trở về và cuốn sách để lại
Năm sáu trăm bốn mươi lăm, Huyền Trang trở về Trường An, mang theo một số lượng lớn kinh điển, cùng tượng Phật và xá lợi. Lần này ông được đón tiếp long trọng. Vua Đường Thái Tông không trách việc ông ra đi không phép, mà còn mời ông giúp triều đình.
Theo yêu cầu của nhà vua, Huyền Trang kể lại những vùng đất đã đi qua, được đệ tử là Biện Cơ ghi chép thành cuốn Đại Đường Tây Vực Ký. Cuốn sách mô tả địa lý, phong tục, tôn giáo của rất nhiều nước, đến nay vẫn là nguồn tư liệu quý cho giới khảo cổ và sử học.
Phần còn lại của cuộc đời, ông tập trung dịch kinh, cùng các cộng sự dịch một khối lượng kinh điển rất lớn ra chữ Hán. Ông mất năm sáu trăm sáu mươi tư.
Tổng cộng, chuyến đi của ông kéo dài khoảng mười sáu, mười bảy năm.
Từ người thật đến Tây Du Ký
Gần chín thế kỷ sau, vào thế kỷ mười sáu, tiểu thuyết Tây Du Ký ra đời, thường được cho là của Ngô Thừa Ân. Câu chuyện lấy hình mẫu chuyến đi của Huyền Trang nhưng thêm vào Tôn Ngộ Không, Trư Bát Giới, Sa Tăng và vô số yêu ma.
Đường Tăng trong tiểu thuyết là người hiền lành, đôi khi yếu đuối, phải nhờ học trò bảo vệ. Huyền Trang ngoài đời thì là một người can đảm, kiên định, tự mình vượt sa mạc và núi tuyết.
Cả hai đều có giá trị riêng: một bên là văn học dân gian giàu tưởng tượng, một bên là lịch sử của ý chí con người. Biết cả hai giúp ta xem lại phim cũ với một con mắt khác.
Và có lẽ bài học lớn nhất từ Huyền Trang là: hành trình dài nhất không phải là hành trình xa nhất, mà là hành trình có mục đích rõ ràng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Đường Tăng có phải là người thật không?
Có. Nhân vật Đường Tăng trong Tây Du Ký lấy hình mẫu từ nhà sư Huyền Trang đời Đường, người đã thật sự đi bộ sang Ấn Độ tìm kinh vào thế kỷ bảy.
Huyền Trang đi sang Ấn Độ mất bao lâu?
Toàn bộ chuyến đi kéo dài khoảng mười sáu, mười bảy năm, từ khoảng năm sáu trăm hai mươi chín đến năm sáu trăm bốn mươi lăm, trong đó ông ở Ấn Độ học tập nhiều năm.
Đại Đường Tây Vực Ký là sách gì?
Đó là cuốn sách ghi lại những vùng đất Huyền Trang đi qua, do đệ tử Biện Cơ chép theo lời kể của ông, mô tả địa lý, phong tục và tôn giáo của nhiều nước ở Trung Á và Ấn Độ.
Huyền Trang có xin phép triều đình trước khi đi không?
Ông có xin nhưng không được phép, vì triều đình lúc đó cấm dân tự ý ra khỏi biên giới. Ông vẫn quyết định lên đường, và khi trở về thì được vua Đường Thái Tông đón tiếp, không trách tội.
Tây Du Ký ra đời khi nào?
Tiểu thuyết Tây Du Ký ra đời vào thế kỷ mười sáu, thường được cho là của Ngô Thừa Ân, gần chín thế kỷ sau chuyến đi thật của Huyền Trang.
