Hoà vào người địa phương khi ở một nơi vài tuần bắt đầu bằng những việc rất nhỏ: trở thành khách quen của một quán ăn sáng, một sạp rau, học cách chào theo kiểu người ở đó, giữ giờ giấc và tập quán của họ, và nhận lời mời một cách khiêm tốn. Điều quan trọng nhất là đừng biến đời sống của họ thành cảnh để mình chụp ảnh.
Chào bạn, đây là Nhà Du Hành. Một trong những món quà lớn nhất của đi chậm là được người ở đó coi mình như người quen. Món quà đó không đến từ việc cố gắng, mà từ sự tôn trọng lặp lại mỗi ngày. Hôm nay mình kể những điều nhỏ làm nên khác biệt.
Trở thành khách quen: con đường ngắn nhất
Thay vì mỗi sáng thử một quán khác, hãy chọn vài quán và quay lại. Đến ngày thứ ba, thứ tư, cô chủ quán sẽ nhớ bạn ăn gì, hỏi bạn hôm qua đi đâu. Từ một bát bún sáng, câu chuyện bắt đầu.
Ở chợ cũng vậy. Mua rau, trái cây ở cùng một người, hỏi tên món mình chưa biết, hỏi cách nấu. Người bán thường rất vui khi được hỏi về thứ họ bán.
Khách quen cũng là cách tiêu tiền có ý nghĩa ở một nơi. Đồng tiền của bạn đi thẳng vào những gia đình nhỏ, chứ không đi qua nhiều tầng trung gian.
Đừng cố bắt chuyện quá nhiều ngay từ đầu. Cứ đến đều, cười, chào, cảm ơn. Sự quen biết tự đến sau vài ngày.
Học cách chào và vài câu của vùng đó
Tiếng Việt mỗi vùng một giọng, một cách xưng hô. Ở một số vùng, người ta gọi nhau bằng những từ mà người nơi khác ít dùng. Học được vài câu chào hỏi theo cách người ở đó nói, dù nói vụng, cũng làm người ta thấy gần.
Với những vùng có đồng bào dân tộc thiểu số, học một câu chào, một câu cảm ơn bằng tiếng của họ là cách thể hiện sự tôn trọng rõ nhất. Hỏi chủ nhà hoặc người quen cách nói đúng.
Xưng hô cũng là chuyện tinh tế. Hỏi thăm tuổi một cách lịch sự để biết nên gọi là cô, chú, anh, chị hay bác. Người lớn tuổi ở nhiều vùng quê rất để ý chuyện này.
Khi không hiểu, cứ hỏi lại. Người ta thường kiên nhẫn với một người khách đang cố hiểu, nhiều hơn với một người khách tỏ ra đã biết hết.
Tôn trọng giờ giấc và tập quán
Mỗi nơi có nhịp riêng. Ở nhiều vùng quê, người ta dậy rất sớm và nghỉ trưa yên lặng. Ở khu dân cư, buổi tối sau một giờ nào đó mọi người muốn yên. Một người khách về khuya, nói to, bật nhạc là người dễ làm phiền nhất.
Ăn mặc kín đáo khi vào chùa, đình, nhà thờ, hay khi đến nhà người ta. Bỏ giày dép trước khi vào nhà nếu thấy mọi người làm vậy. Ở những nơi thờ tự, hỏi trước khi chụp ảnh và đừng chạm vào đồ thờ.
Với những phong tục mình chưa hiểu, hãy quan sát trước khi làm theo hoặc hỏi người quen. Có những kiêng kỵ của từng vùng mà người ngoài vô tình phạm phải.
Và nhớ rằng ở lâu cũng có nghĩa là bạn trở thành một phần nhỏ của xóm. Rác của bạn, xe của bạn để đâu, tiếng ồn của bạn, người ta đều thấy.
Nhận lời mời và đáp lại cho phải
Ở lâu, bạn có thể được mời ăn cơm, dự đám giỗ, đi chợ phiên, đi rẫy. Nhận lời là một vinh dự, và cũng là lúc cần khéo léo nhất.
Mang theo một món quà nhỏ khi đến nhà ai đó: ít trái cây, gói bánh, gói trà. Không cần đắt, cần là có lòng. Ở bàn ăn, chờ người lớn cầm đũa trước, ăn uống từ tốn, khen món ăn thật lòng.
Nếu được mời uống rượu mà bạn không uống được, cứ từ chối nhẹ nhàng và nói lý do. Phần lớn mọi người sẽ hiểu. Đừng cố uống quá sức chỉ vì ngại.
Đáp lại lòng tốt có thể bằng nhiều cách: giúp một việc nhỏ, dạy con nhà họ vài câu tiếng Anh nếu được nhờ, gửi lại ảnh đẹp đã chụp có sự đồng ý của họ. Có đi có lại thì quan hệ mới tự nhiên.
Ranh giới: đừng biến người ta thành cảnh
Có một ranh giới mà người đi chậm phải giữ: người địa phương không phải là cảnh trí. Chụp ảnh một bà cụ đang bán hàng mà không hỏi, quay phim một gia đình đang ăn cơm, đăng lên mạng với lời bình là những việc làm tổn thương, dù bạn không có ý xấu.
Luôn hỏi trước khi chụp ảnh người. Nếu họ từ chối, cảm ơn và cất máy đi. Với trẻ em, hỏi cha mẹ các em.
Đừng kể về nơi mình ở như một nơi nghèo khổ cần được thương hại. Hãy kể về họ như những người có đời sống, có niềm vui, có tri thức riêng.
Và khi rời đi, chào hỏi tử tế những người đã quen. Một lời cảm ơn trước khi đi là thứ người ta nhớ lâu hơn bạn nghĩ. Nhiều người đi chậm còn giữ liên lạc, gửi lời hỏi thăm dịp Tết, và khi quay lại thì được đón như người nhà đi xa mới về.
Câu hỏi thường gặp
Ở nhà dân có được mời ăn cơm thì nên mang gì?
Một món quà nhỏ như trái cây, bánh hoặc trà là đủ, quan trọng là có lòng. Ở bàn ăn, chờ người lớn bắt đầu trước, ăn từ tốn và cảm ơn chủ nhà.
Từ chối mời rượu thế nào cho khỏi mất lòng?
Từ chối nhẹ nhàng, nói lý do như sức khoẻ, phải lái xe hoặc không quen uống. Có thể nâng ly nước thay. Phần lớn mọi người sẽ thông cảm khi bạn nói thật.
Có nên chụp ảnh người địa phương không?
Có thể, nhưng luôn hỏi trước và tôn trọng nếu họ từ chối. Với trẻ em thì hỏi cha mẹ. Tránh đăng ảnh kèm những lời bình khiến người trong ảnh bị nhìn như cảnh lạ.
Làm sao học nhanh vài câu tiếng địa phương?
Hỏi chủ nhà, chủ quán quen cách chào, cảm ơn và xưng hô của vùng đó, rồi dùng mỗi ngày. Nói vụng cũng được, người ta thường rất vui khi thấy khách cố gắng.
Ở lâu một nơi có cần để ý gì về tiếng ồn không?
Có. Giữ yên lặng vào giờ nghỉ trưa và buổi tối, về khuya thì đi nhẹ, nói nhỏ. Ở lâu, bạn là một phần của xóm, nên những thói quen nhỏ của bạn ai cũng thấy.
