Chụp ảnh người địa phương một cách tôn trọng gói trong mấy việc: hỏi trước khi chụp, vui vẻ chấp nhận lời từ chối, trò chuyện một chút trước khi giơ máy, không chụp lúc người ta yếu thế hay đang làm nghi lễ, gửi lại ảnh nếu đã hứa, và không đăng kèm lời bình biến họ thành cảnh lạ. Người trong ảnh là người, không phải đạo cụ cho chuyến đi của mình.
Chào bạn, đây là Nhà Du Hành. Những tấm chân dung đẹp nhất trên đường thường không phải ảnh chụp lén, mà là ảnh của những người đã nhìn thẳng vào ống kính sau một cuộc trò chuyện. Tập này mình kể về ranh giới giữa ghi lại và lấy đi, một chủ đề người đi nhiều năm vẫn phải tự nhắc.
Vì sao phải hỏi, dù chỉ là một tấm ảnh?
Thử đặt mình vào vị trí ngược lại: bạn đang bán hàng ở chợ, mặc bộ đồ cũ, mồ hôi nhễ nhại, và một người lạ giơ máy chụp sát mặt bạn rồi đi. Rồi tấm ảnh đó xuất hiện trên mạng với hàng nghìn người xem. Không ai thấy dễ chịu.
Hỏi trước là cách cho người kia quyền quyết định về hình ảnh của chính họ. Đó là sự tôn trọng tối thiểu.
Hỏi cũng thường làm ảnh đẹp hơn. Người được hỏi và đồng ý sẽ thoải mái hơn, có khi còn cười với bạn, kể cho bạn nghe chuyện của họ.
Có những tình huống đường phố mà hỏi trước sẽ phá vỡ khoảnh khắc, như cảnh đông người từ xa. Nhưng khi người là chủ thể chính và rõ mặt trong ảnh, hãy hỏi, ít nhất là bằng ánh mắt và cử chỉ, và tôn trọng nếu họ lắc đầu.
Trò chuyện trước, chụp sau
Thay vì đi thẳng tới giơ máy, hãy làm khách trước. Mua một món hàng, hỏi về món đó, khen một câu thật lòng. Sau vài phút trò chuyện, xin phép chụp một tấm. Phần lớn mọi người sẽ đồng ý.
Nếu không cùng ngôn ngữ, chỉ vào máy ảnh rồi chỉ vào họ, mỉm cười, chờ một cái gật đầu.
Chụp xong, cho họ xem ảnh trên màn hình. Nhiều người rất vui khi thấy mình trong ảnh, và đó thường là lúc họ cười tự nhiên nhất, có khi đó lại là tấm đẹp nhất.
Hỏi tên nếu được, ghi lại vào sổ. Sau này nhìn lại tấm ảnh, bạn nhớ đó là bà Năm bán chè ở chợ huyện chứ không phải một bà cụ vô danh. Và chính cái tên ấy làm tấm ảnh thành một mối quen biết, chứ không chỉ là một khung hình đẹp mang về.
Những lúc không nên chụp
Có những khoảnh khắc không dành cho ống kính của người lạ: đám tang, người đang ốm đau, người đang khóc, người đang trong hoàn cảnh khó khăn. Chụp những lúc đó dễ biến nỗi đau của người khác thành nội dung.
Nghi lễ tôn giáo, tín ngưỡng của đồng bào, những buổi cúng trong nhà, hỏi người có trách nhiệm trước. Có nơi cho chụp, có nơi không, có khi chỉ cho chụp một số phần.
Ở những bản làng có đồng bào dân tộc thiểu số, càng cần cẩn trọng. Một số nơi đã quá quen bị khách du lịch chụp như cảnh lạ, và điều đó gây tổn thương. Hãy là người khách khác biệt.
Với trẻ em, hỏi cha mẹ hoặc người lớn đi cùng. Không đưa tiền hay kẹo để đổi lấy ảnh, vì điều đó dạy trẻ một thói quen không tốt.
Gửi lại ảnh: lời hứa nhỏ đáng giữ
Nhiều người địa phương sẽ hỏi bạn có gửi ảnh cho họ không. Nếu đã hứa, hãy giữ lời. Xin số điện thoại hoặc địa chỉ liên lạc và gửi ngay trong ngày nếu được.
Với những người không dùng điện thoại thông minh, có người đi đường dài in ảnh ở tiệm trong thị trấn rồi quay lại tặng. Một tấm ảnh in là món quà đơn giản mà có khi được treo trên tường nhà họ nhiều năm.
Ở những nơi bạn ở lâu, việc tặng ảnh cho những người đã quen là một cách cảm ơn rất tự nhiên.
Đừng hứa nếu không chắc sẽ làm được. Một lời hứa gửi ảnh bị quên là điều người địa phương nhớ về khách du lịch, và nó làm người khách sau đến hỏi chụp ảnh cũng khó được đồng ý hơn.
Đăng lên mạng có trách nhiệm
Trước khi đăng ảnh có người lên mạng, tự hỏi: nếu họ thấy tấm ảnh này cùng lời mình viết, họ có vui không. Nếu câu trả lời là không chắc, đừng đăng.
Tránh những lời bình kiểu thương hại, kiểu cuộc sống khổ cực nơi đây. Hãy kể về họ như những người có đời sống, có nghề, có niềm vui, không phải như nhân vật minh hoạ cho nghèo khó.
Không đăng ảnh trẻ em rõ mặt kèm địa điểm cụ thể nơi các em sống.
Nếu ai đó yêu cầu gỡ ảnh, gỡ ngay, không tranh cãi. Hình ảnh của họ là của họ.
Chụp người một cách tôn trọng không làm bạn mất đi tấm ảnh đẹp nào. Ngược lại, nó mang đến những tấm ảnh có hồn hơn, và những mối quen biết thật.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh người lạ ngoài đường có cần xin phép không?
Khi người là chủ thể chính và rõ mặt trong ảnh, nên hỏi trước, ít nhất bằng ánh mắt và cử chỉ, và tôn trọng nếu họ từ chối. Hỏi trước còn giúp ảnh tự nhiên và đẹp hơn.
Chụp ảnh trẻ em khi đi du lịch cần lưu ý gì?
Hỏi cha mẹ hoặc người lớn đi cùng, không đưa tiền hay kẹo để đổi lấy ảnh và không đăng ảnh rõ mặt các em kèm địa điểm cụ thể nơi các em sống.
Có nên chụp ảnh ở các lễ nghi của đồng bào dân tộc không?
Chỉ khi được người có trách nhiệm cho phép. Có nghi lễ cho chụp, có nghi lễ không, có khi chỉ cho chụp một phần. Hỏi trước và quan sát người địa phương.
Hứa gửi ảnh cho người được chụp thì gửi thế nào?
Xin số điện thoại để gửi trong ngày, hoặc in ảnh ở tiệm trong thị trấn rồi quay lại tặng. Nếu không chắc làm được thì đừng hứa.
Đăng ảnh người địa phương lên mạng xã hội có sao không?
Tự hỏi họ có vui khi thấy ảnh và lời bình của mình không. Tránh lời lẽ thương hại, không đăng ảnh trẻ em kèm địa điểm cụ thể và gỡ ngay nếu được yêu cầu.
